Pierwsza Rzeczpospolita i Rosja
PIASTOWIE, CHRZEST POLSKI I POCZ�TKI PA�STWA POLSKIEGO
Krzy�acy Henryka Sienkiewicza � prawda i fikcja
Polub nas na Facebook'u
ekiosk.pl

Mówią Wieki 11/2020

tylko
8.50 zł

DOSTʘPNE NA:
Win, iPad, Android

pobierz obrazy

DESIGN I TECHNOLOGIA, CZYLI MEBLE ALVARA AALTO

Riina Linna, przeł. Michał Szukała


RIINA LINNA

przeł. Michał Szukała

DESIGN I TECHNOLOGIA

czyli meble Alvara Aalto

 

Słynny fiński architekt i projektant Alvar Aalto (1898 - 1976) poświęcił życie architekturze, projektowaniu mebli, tkanin i wyrobów szklanych. W latach trzydziestych i czterdziestych minionego stulecia tworzył projekty mebli w duchu modernizmu. Aby wcielić w życie swoje wizje, opracował nowatorskie metody kształtowania sklejki i litego drewna.

 

Od końca lat dwudziestych Aalto zdobywał sławę jako architekt. W 1927 roku zwyciężył w dwóch konkursach architektonicznych na projekt siedziby Związku Rolnego Południowo-Zachodniej Finlandii w Turku oraz na gmach biblioteki w Wyborgu. Jednak prawdziwym przełomem, który przyniósł mu międzynarodową sławę, okazał się konkurs na projekt sanatorium Paimio. Szpital w Paimio w południowej Finlandii wybudowano w latach w 1929 - 1933. Do początku lat sześćdziesiątych służył chorym na gruźlicę, później stał się częścią szpitala Uniwersytetu w Turku.

Aalto twierdził, że jego zamiarem było stworzenie budynku będącego jednocześnie „instrumentem medycznym”, mającym istotny wkład w proces leczenia ciężkiej choroby. Poza ogólną wizją architektoniczną szpitala zaprojektował do ostatniego szczegółu przestrzeń ogólnodostępną i sale dla pacjentów. Spłuczka w toalecie musiała działać cicho, a higieniczne spluwaczki były łatwe do utrzymania w czystości. Mimo że leczniczy charakter budynku był w dużym stopniu zdeterminowany typowym dla ówczesnego funkcjonalizmu dążeniem do zachowania higieny, to kwestia estetyki nie zeszła na dalszy plan. Pragnieniem Aalto było zapewnienie spokojnej, a jednocześnie miłej i pełnej życia atmosfery. Zaprojektowane przezeń specjalnie do Paimio zestawy mebli (składające się z łóżek, stołów i foteli wypoczynkowych) miały dopełnić zdrowotnego oddziaływania sanatorium.

 

ZWODNICZA PROSTOTA

Najsłynniejszą częścią wyposażenia sanatorium jest krzesło Paimio, znane również jako krzesło nr 41. Prostota jego formy skrywa to, że zastosowany przy produkcji sposób gięcia drewna był szczytem ówczesnych możliwości technicznych branży meblarskiej. Wielu projektantów wykorzystywało w swoich pracach technikę giętego metalu. Pragnieniem Aalto było użycie w podobny sposób drewna, które uważał za bardziej przyjazne ludziom. Jak jednak zmusić drewno i sklejkę, aby uzyskały pożądany kształt?

21_09_2012_13_30_15.jpg

Alvar Aalto z żoną Aino, fotografia z początku lat trzydziestych XX wieku

 

Krzesło Paimio zostało zaprojektowane tak, by ułatwić oddychanie pacjentom chorym na gruźlicę. Służyło temu m.in. nachylenie oparcia pod kątem 110 stopni. Z kolei łukowe podłokietniki były pomocne przy zasiadaniu i wstawaniu. W porównaniu z najmodniejszymi wówczas materiałami - metalem i skórą - drewno było cieplejsze i przyjemniejsze. Siedzisko wykonano z laminowanego drewna, łatwego do utrzymania w czystości. Na papierze założenia wydawały się proste, w rzeczywistości jednak okazały się poważnym wyzwaniem technicznym.

21_09_2012_13_30_20.jpg

Szpital sanatorium dla gruźlików w Paimio. Aalto wygrał konkurs na projekt budynku, który przyniósł mu międzynarodową sławę

 

Espacenet jest międzynarodową internetową bazą danych patentowych, w której można znaleźć również rozwiązania opracowane przez Aalto. Przypatrzmy się wnioskowi patentowemu numer 18 256 z 7 listopada 1934 roku, zawierającemu opis projektowy dwóch typów krzeseł wraz z zasadami ich produkcji. W pierwszym akapicie dokumentu Aalto tak scharakteryzował swój pomysł technologiczny: Przedstawiony wynalazek może mieć zastosowanie w produkcji mebli oraz innych przedmiotów lub poszczególnych ich części. Rozwiązanie techniczne polega na użyciu cienkich pasków drewna połączonych klejem, tak aby tworzyły wygiętą formę, możliwą do użycia w produkcji przedmiotów w celu zmniejszenia naprężeń występujących w trakcie procesu gięcia. Innowacja ta jest dostosowana do produkcji krzeseł, taboretów, kanap i innych mebli. Załączone do wniosku patentowego rysunki nr 3 i 4 to schematy standardowych form służących do produkcji krzeseł. Na rysunku nr 4 bez trudu można rozpoznać kształt krzesła Paimio, drugi rysunek przedstawia fotel nr 31. Konstrukcja krzesła Paimio opiera się na wykonanej ze sklejki zamkniętej ramie wspieranej przez poprzeczne listwy wzmacniające oparcie. Siedzisko zostało wykonane z laminowanego drewna brzozowego. Poprzeczne wsporniki na obu końcach siedziska wzmacniają je i nadają całemu fotelowi większą sprężystość.

 

Skonstruowanie krzesła w kształcie litery U było reakcją Aalto na popularne wówczas krzesła konsolowe z metalowych rurek (ich cechą charakterystyczną był brak tylnych nóg - wspierały się na stelażu dzięki wytrzymałości metalu). W przypadku foteli o konstrukcji przypominającej literę U szczególnie istotna była ich sprężystość. Elastyczność ramy została zwiększona dzięki ukształtowaniu drewna pod odpowiednio obliczonym kątem.

Krótkie opisy we wniosku patentowym sugerują, że cały proces produkcji był bardzo prosty: Wygięty kształt ramy krzesła sprawia, iż siedząca na nim osoba może się delikatnie bujać. Osiągnięcie tego efektu jest możliwe dzięki zastosowaniu metody sklejania kolejnych warstw forniru (podobnej do stosowanej w produkcji zwykłej sklejki), a następnie przed wyschnięciem kleju uzyskania odpowiedniego kształtu za pomocą maszynowego tłoczenia i profilowania. Lecz prostota schematów i opisów skrywa ogrom pracy poświęconej na oszacowanie odpowiednich kątów, grubości materiału, jego wytrzymałości, tak aby stworzyć odpowiednio wytrzymały, sprężysty i estetyczny fotel.

21_09_2012_13_38_17.jpg

 Schemat krzesła Paimio w dokumentacji patentowej- jego kształt ma ułatwić pacjentom sanatorium oddychanie

 

GIĘCIE DREWNA

Wytwarzanie drewnianych mebli opartych na unikalnych konstrukcjach, wzornictwie i metodach produkcji stosowanych wcześniej w produkcji krzeseł konsolowych nie było jedyną innowacją Aalto opracowaną u progu lat trzydziestych. W 1927 roku zwyciężył w konkursie na projekt biblioteki w Wyborgu, w którym forma architektoniczna i wystrój wnętrz stanowiły spójną, funkcjonalną całość. Pomimo gotowych już planów budowa rozpoczęła się dopiero sześć lat później. Tam narodziła się legenda trójnożnego taboretu 60, pomyślanego jako dodatkowe wyposażenie głównej sali wykładowej biblioteki. Trójnożny taboret 60 wraz z czteronożnym E60 stały się najpopularniejszymi meblami projektu Aalto, a zarazem najczęściej kopiowanymi.

Co niezwykłego było w pozornie zwyczajnym stołku? Tajemnica tkwiła w nowatorskiej metodzie produkcji znanych już wcześniej nóg o kształcie litery L. Zanim Aalto opracował swój wynalazek, stosowano metodę gięcia drewna za pomocą pary w specjalnie do tego celu przeznaczonym piecu. Metoda miała istotną wadę: zginanie drewna powodowało zmęczenie materiału. Z kolei ręczne kształtowanie drewna wymagało ogromnego nakładu pracy, a do tego dochodziło trudne technicznie połączenie nóg z siedziskiem. Dodatkowym ograniczeniem było wymaganie, by koszty produkcji prostych stołków służących jako dodatkowe miejsca siedzące nie były wysokie. Wszystko zmieniło się dzięki opracowaniu technologii gięcia litego drewna. Jej opis we wniosku patentowym (amerykańskim nr 2 042 976) jest jeszcze prostszy niż ten dotyczący krzeseł dla sanatorium Paimio: Innowacja polega na podzieleniu drewna na wzdłużne pasy, z których tworzone są kolejne warstwy, które wraz z innymi warstwami połączone są prostopadle do kształtu zakrzywionej płaszczyzny, tak że poszczególne warstwy zachodzą na siebie w trakcie procesu gięcia. Następnie warstwy zostają trwale połączone poprzez ich sklejenie, zachowując pożądaną formę po zaschnięciu kleju. Opis patentowy uzupełniają dwa rysunki. Rysunek nr 1 przedstawia przygotowane do gięcia pasy drewna ze śladami cięć. Na drugim schemacie przedstawiono cienkie paski forniru połączone za pomocą kleju.

21_09_2012_13_30_33.jpg

Współczesne krzesło Paimio według projektu Aalto z lat dwudziestych XX wieku

 

We wniosku Aalto zwraca uwagę na możliwość zastosowania tej technologii do wielu innych celów. Pomijając możliwość uzyskiwania nowych kształtów, zastosowanie rozwiązań typowych dla sklejki do obróbki litego drewna znacznie zwiększało jego atrakcyjność. Naturalny materiał, jakim jest lite drewno, gwarantuje większą odporność na zmiany temperatury i wilgotności niż wysokiej jakości sklejka.

 

MASOWA PRODUKCJA

Udoskonalenia opracowane przy okazji projektowania taboretu 60 stanowiły ogromny postęp w technologii masowej produkcji mebli. Na początku lat trzydziestych był to cel, do którego dążyło wielu projektantów. Jedną z naczelnych idei modernizmu było udostępnienie dobrych projektów szerokim masom. Realizacja tej koncepcji byłaby niemożliwa bez obniżenia kosztów produkcji, które musiały być dużo niższe niż przy wyszukanym rzemiośle w stylu art nouveau. Wyzwaniem był rozwój nowoczesnych materiałów i technik masowej produkcji, który doprowadził do syntezy nowoczesności i sztuki użytkowej charakterystycznej dla tego okresu. Liczne grono europejskich projektantów wykorzystywało metalowe rurki, tworząc projekty mebli, takie jak fotel Wassily Marcela Breuera, stanowiący inspirację dla krzesła Paimio. Profilowana sklejka fascynowała nie tylko Aalto, ale także wielu innych projektantów.

W przypadku taboretu 60 postulat szerokiej dostępności został zrealizowany dzięki niskim kosztom wytwarzania. Oszczędność miejsca, prosty kształt, standaryzacja masowo wytwarzanych części: siedziska z laminowanego drewna brzozowego i trzech nóg o kształcie litery L (nazywanych również nogami Aalto). Nogi powstawały poprzez struganie i gięcie pasów sklejki, które „zawijały” się pod siedziskiem (lub blatem stołu) tak, że wszystkie elementy wystarczyło tylko skręcić śrubami. Cała konstrukcja składała się z zaledwie czterech elementów wymagających niewielkich zabiegów stolarskich - nie trzeba było do nich zatrudniać rzeszy wykwalifikowanych pracowników. Bardziej skomplikowany fotel Paimio składał się z sześciu elementów. Te proste i tanie metody produkcji w początkach lat trzydziestych były  rewolucyjne. Innowacyjny sposób gięcia drewna w produkcji nóg w kształcie litery L pozwolił na wyprodukowanie 1,6 mln taboretów w różnych kolorach i wielkościach.

 21_09_2012_13_47_52.jpg

 Do produkcji swoich krzeseł Aalto wykorzystał sklejone cienkie paski drewna, co nadawało im sprężystość. Na zdjęciu krzesło w kształcie litery U wykonane tą metodą

 

NOGI Y I X

Wdrożenie metody produkcji nóg L było jednym z najważniejszych osiągnięć Aalto. Do tego projektu nawiązywały dwa kolejne innowacyjne pomysły: nogi Y i nogi X (zwane potocznie wiatrakiem). Opis nóg Y z wniosku patentowego nr 23 421 jest również prosty, choć ich wykonanie wymagało nieco większego nakładu pracy. Najważniejszą różnicą w porównaniu z nogami L było zastąpienie cienkich pasów forniru drewnianymi klinami łączonymi z litym drewnem. Mebel był gotowy po połączeniu nóg z siedziskiem pokrytym skórą. Nowa konstrukcja nie okazała się trwała i później elementy z litego drewna zastąpiono pasami forniru, tak jak w nogach L.

W 1950 roku wprowadzono nogi X, zwane wiatrakowymi, które również wywodziły konstrukcję od nóg L. Wniosek patentowy nr 28 191 opisujący nową konstrukcję złożono cztery lata później. Nogi X powstały przez złączenie pięciu nóg typu L w formę wiatraka. Było to jednak znaczące odejście od wcześniejszej koncepcji ograniczania do minimum pracy ręcznej, wymagającej dużych umiejętności. Zarówno materiały, jakimi pokrywano siedzisko, jak i stosowane okleiny były inne od dobrze znanego drewna brzozowego stosowanego we wcześniejszych projektach Aalto. Taboret X 602 nie był jednak meblem przeznaczonym dla zwykłego konsumenta, ale został pomyślany jako element wyposażenia najważniejszych budynków projektowanych przez Aalto w latach pięćdziesiątych.

 

DESIGN I TECHNOLOGIA

Alvar Aalto był wybitnym projektantem i architektem, ale nie tworzył swoich dzieł w pojedynkę. Współpracował z mistrzem stolarskim Otto Korhonenem i jego fabryką. Mówi się wręcz, że Aalto tworzył projekty, którym Korhonen nadawał formę, opracowując technologie produkcji. Jego nazwisko nie figurowało w dokumentach patentowych, a mimo to został doceniony za swój wkład.

Jak narodził się twórczy duet? Korhonen założył swoją fabrykę mebli koło miasta Turku w 1910 roku. Pierwszy raz spotkał Aalto prawdopodobnie na budowie siedziby Związku Rolnego Południowo-Zachodniej Finlandii w 1928 roku. Projektant, przenosząc się u schyłku lat dwudziestych do Turku, poszukiwał zdolnego stolarza, który pomógłby mu w realizacji projektów mebli z giętego drewna i sklejki. W Korhonenie odnalazł partnera do trudnych przedsięwzięć i innowatora zdolnego przekraczać ówczesne ograniczenia technologiczne. Był on dla Aalto bratnią duszą rozwijającą jego projekty. Obaj przedstawiali swoje pomysły, rysując na pudełkach od zapałek i serwetkach w restauracjach. Według anegdoty testowali wytrzymałość konstrukcji taboretu 60 rzucając nim po hali fabrycznej. Gdy taboret przetrwał nienaruszony, Aalto podobno stwierdził, że to krzesło przetrwa w tysiącach [egzemplarzy].

Historia twórczego duetu nie zakończyła się wraz ze śmiercią Korhonena w 1935 roku. Jego fabryka istniała nadal - w 2010 roku obchodziła setną rocznicę powstania. 75 proc. produkcji wciąż stanowią meble według projektów Aalto. Sam Aalto założył w roku 1935 firmę Artek sprzedającą meble jego projektu, które do dziś wykorzystują rozwiązania mające źródło w pomyśle nogi L.

 

 Riina Linna, kustosz Muzeum Techniki w Helsinkach



Kalendarium

6 marca 1454: : Kazimierz Jagiellończyk wydał akt inkorporacji ziemi pruskich do Królestwa Polskiego.

Bieżący numer

27 listopad 2020
nr 11 (734)

Prenumerata  | Reklama  | Kontakt

Zamknij X

Błąd wczytywania.

Zamknij X