Nowa polityka gospodarcza ekipy Edwarda Gierka, oparta na zagranicznych kredytach, z początku zdawała się przynosić oczekiwane efekty. Zmiany − zwłaszcza w porównaniu z rzeczywistością czasów Gomułki − określane były przez wielu mianem „cudu gospodarczego”. Rozpowszechniano opinie o tym, że Polska jest dziesiątą potęgą gospodarczą świata, a pierwszy sekretarz KC PZPR zasługuje na Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii.

Jednak już w połowie dekady objawów kryzysu nie dało się ukryć, a władze rozpoczęły przygotowania do wprowadzenia podwyżki cen. Jej projekt został ogłoszony 24 czerwca 1976 roku przez premiera Piotra Jaroszewicza w trakcie transmitowanego przez radio i telewizję przemówienia sejmowego. Premier zapowiedział kilkudziesięcioprocentowy wzrost cen podstawowych produktów spożywczych, na 25 i 26 czerwca zaplanowano „konsultacje społeczne”, a sama podwyżka miała obowiązywać od 28 czerwca. Wzrost cen miał być złagodzony wypłatą rekompensat, które jednak nie zapobiegały spadkowi stopy życiowej, powodowały natomiast wzrost dysproporcji płac (najwyższe rekompensaty przewidziano dla najlepiej zarabiających).

Następnego dnia w kraju zastrajkowało ok. 80 tys. osób. Najczęściej strajki miały spokojny przebieg i ograniczały się do krótkotrwałych przerw w pracy, jednak w Radomiu, Ursusie i Płocku doszło do gwałtownych protestów ulicznych. W Radomiu spalono gmach Komitetu Wojewódzkiego PZRP, a w Ursusie wstrzymano ruch pociągów na magistrali międzynarodowej.

Pierwsze organizacje konspiracyjne zaczęły działać w Radomiu i okolicach już jesienią 1939 roku. Inicjatywy na rzecz walki zbrojnej z okupantem podjęli przede wszystkim najbardziej ideowi działacze dwóch największych partii politycznych, dominujących przed wojną w życiu miasta: Polskiej Partii Socjalistycznej i Stronnictwa Narodowego.

Jednym z aktywistów PPS był Lucjan Wyszyński ps. Posępny, który 18 października wraz z grupą współpracowników powołał do życia Radomską Organizację Bojową, skupiającą przede wszystkim młodzież zatrudnioną w zakładach przemysłowych.

Inni działacze socjalistyczni, zwłaszcza starsi wiekiem i należący przed wybuchem wojny do tzw. milicji robotniczej, postanowili włączyć się w pracę kierowanej przez władze centralne PPS organizacji o kryptonimie WRN (Wolność, Równość, Niepodległość). Kierownictwo WRN zakładało, że podziemna organizacja socjalistyczna będzie miała charakter kadrowy, oparty o grono najbardziej ofiarnych i zaufanych osób. Założenia te zatwierdzono podczas zebrania, które odbyło się 19 listopada w Helenowie koło Warszawy. Wiemy wprawdzie, że w tej naradzie uczestniczył także delegat z Radomia, ale jego personalia pozostają nieznane. Zebrani podjęli decyzję o utworzeniu struktur konspiracji zbrojnej, które z czasem zaczęły działać pod nazwą Organizacji Wojskowej PPS (przyjęta podczas zebrania nazwa Gwardia Ludowa WRN nie zyskała popularności).

„Ludność Radomia wzrasta szybko,

nie tyle wskutek przyrostu naturalnego,

ile wobec powstającego przemysłu,

który po przeprowadzeniu przez Radom

kolei iwanogrodzko-dąbrowskiej w 1885 r. szybko się rozwija.

Radom staje się miastem wybitnie przemysłowym”.

(APR, AmR, sygn. 8436, nlb.)

W poszukiwaniu radomskiej tożsamości

Radom obecnie przeżywa poważny regres gospodarczy. Największy problem społeczny, jakim jest duże bezrobocie, skłania mieszkańców tego starego królewskiego miasta do szukania lepszych rozwiązań na przyszłość. Paradoksalnie takich rozwiązań radomianie powinni szukać w przeszłości swojego grodu. Popularyzowanie pewnych wątków z historii Radomia może stać się swoistym antidotum na ogólny stan apatii, wywołany brakiem perspektyw spowodowanych w dużej mierze upadkiem radomskiego przemysłu. Katalizatorem współczesnego rozwoju miasta może stać się precyzyjne określenie radomskiej tożsamości: zdefiniowanie cech charakteru miasta i jego mieszkańców, które wszyscy akceptowali by i z których byliby dumni. W jakiej epoce szukać tej wielkości? Moim zdaniem w okresie międzywojnia. Zajrzyjmy w związku z tym na chwilę do starych gazet. Oto fragment artykułu Wielki Radom publikowanego w „Ziemi Radomskiej” (3. VI. 1931)

„Powstanie Rzeczypospolitej postawiło Radom w sytuacji zgoła wyjątkowej. Stało się ono środkiem ciężkości trójkąta bezpieczeństwa, ogniskując przemysł wojenny. Powstają wielkie fabryki z licznymi zabudowaniami i tysiącami pracowników. W każdym kierunku miasto rozbudowuje się. Przybywają nowe gmachy fabryczne i szkolne. Tuż pod miastem powstała szkoła pilotów (Sadków). Z drugiej strony na Wacynie powstaje radiostacja nadawcza. Radom należy do miast, które mają wszelkie szanse rozwoju. Radom posiada wielką fabrykę broni i rowerów, masek przeciwgazowych, fabrykę i centralne składy tytoniowe, jedną z największych fabryk mebli, około tuzina fabryk skór, odlewnie, kilkanaście gimnazjów i szkół zawodowych, szkołę lotniczą, własną radiostację, jest siedzibą drugiej co do wielkości dyrekcji kolejowej i dyrekcji lasów państwowych, jest większy od swego miasta wojewódzkiego”.

W latach 1936-1939 podjęto w Polsce budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego. Przedsięwzięcie to zmieniło oblicze południowej części kraju. Budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego, rozpoczęta z inicjatywy wicepremiera i ministra skarbu Eugeniusza Kwiatkowskiego, stanowiła jeno z większych osiągnięć II Rzeczypospolitej. Przyjrzyjmy się kontekstowi historycznemu, w jakim do niego doszło.

W latach 1929-1935 w Polsce, podobnie, jak w większości państw świata, szalał wielki kryzys gospodarczy. Zasłużył on na przydomek "wielkiego" nie tylko z racji swych rozmiarów, ale również dlatego, że zawiódł mechanizm rynkowy, który dotychczas samoczynnie doprowadzał po okresie załamania do poprawy koniunktury. Dlatego w tym właśnie czasie narodziła się doktryna interwencjonizmu państwowego, czyli bezpośredniej interwencji państwa w gospodarkę w imię nakręcania koniunktury. Teoretyczne podstawy interwencjonizmu stworzył ekonomista brytyjski John M. Keynes. Interwencjonizm polegał na tym, że państwo pobudzało popyt nie powiększając przy tym podaży. Tradycyjnymi metodami takiej polityki były roboty publiczne, dzięki którym ludzie zarabiali pieniądze nie produkując równocześnie dóbr rynkowych czy też płacenie rolnikom za to, że dobrowolnie ograniczą swoją produkcję.

Rewolucja, która w 1905 roku ogarnęła Rosję i należące do niej Królestwo Polskie, nie ominęła Radomia. Przez dwa lata miasto było areną manifestacji, strajków, zamachów na carskich urzędników i żandarmów. W odwecie władze rosyjskie rozpętały krwawy terror, tłumiąc zarówno wystąpienia robotniczej PPS, jak i Narodowej Demokracji.

Radom na początku XX wieku był jednym z największych ośrodków przemysłowych w Królestwie Polskim. Działało tu ponad 20 garbarni, kilka większych zakładów przemysłu spożywczego (młyny i browary) oraz wiele drobniejszych (wytwórnie octu, olejarnie, przetwórnie owocowe i wytwórnie wód mineralnych), zakłady przemysłu mineralnego (cegielnie, wytwórnia płytek ceramicznych, zakłady wyrobów ogniotrwałych, fabryka wyrobów fajansowych, huty szkła), fabryki metalowe (wytwórnie maszyn rolniczych, odlewnie żeliwa, zakład elektrotechniczny), warsztaty kolejowe (remontujące tabor biegnącej przez miasto od 1885 roku kolei żelaznej), fabryka mebli giętych, elektrownia miejska i kilkadziesiąt zakładów rzemieślniczych. Sektor gospodarczy miasta uzupełniały liczne instytucje finansowe (banki i kasy pożyczkowe) oraz przedsiębiorstwa handlu hurtowego i pokaźna liczba sklepów detalicznych.

Radom był także siedzibą rządu gubernialnego, towarzyszących mu urzędów administracyjnych oraz organów sądowych. W mieście prowadziło praktykę kilkuset przedstawicieli wolnych zawodów – adwokatów i notariuszy, lekarzy, felczerów i farmaceutów. W przededniu rewolucji 1905 roku w mieście mieszkały 32 tys. osób, a liczba mieszkańców stale rosła.

Druga połowa XIX wieku to okres wzmożonego rozwoju gospodarczego ziem polskich, spowodowanego rewolucją przemysłową. Dużą rolę w tym procesie odegrał tworzący się system komunikacji kolejowej. Wiele peryferyjnych do tej pory miejscowości właśnie kolei zawdzięczało swą pomyślność. Wśród nich był także Radom.

Po stłumieniu powstania listopadowego nadrzędnym celem rosyjskiej polityki wobec Królestwa Polskiego stała się jego jak najszybsza integracja z resztą cesarstwa. Ziemie polskie miały duże znaczenie strategiczne dla Rosji jako teren ewentualnej akcji zaczepnej skierowanej przeciwko Prusom i Austrii. Dlatego Rosjanie nie szczędzili kosztów, aby przyszły teren działań wojennych przygotować technicznie i podnieść jego walory militarne. Temu m.in. służyła budowa systemu twierdz oraz rozwój sieci komunikacyjnej, w tym kolejowej. Kolej miała szybko dostarczyć wojsko i zaopatrzenia na linię frontu., więc linie musiały więc być wydajne. Troska o nie należała do obowiązków rosyjskich ministrów wojny. Przygotowywali oni plany linii strategicznych, których realizacja wymagała decyzji cara. Przy budowie nowych dróg żelaznych nie brano więc pod uwagę potrzeb mieszkańców, ale względy wojskowe.