Z pobudek religijnych, ale także politycznych i prestiżowych, od połowy XII do końca XIII wieku ufundowano w Polsce kilkadziesiąt klasztorów cysterskich. W tym najstarsze polskie opactwo cysterskie w Jędrzejowie oraz perłę architektury romańskiej – klasztor w Wąchocku.

Aż do XIX wieku to nie graniczne i niemal pozbawione osadnictwa Karpaty, lecz centralnie położone Góry Świętokrzyskie uważano za najwyższe góry Królestwa Polskiego, a ich główny szczyt Łysą Górę – za najwyższą górę Królestwa. Na początku XVII wieku dziejopisarz Szymon Starowolski w dziełku Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego zanotował: Pośrodku Małej Polski sterczy jedna tylko góra, Łysą zwana, na której wznosi się klasztor sławny imieniem i drzazgą Krzyża Świętego.