Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. I: Kultura  materialna, Warszawa 2010, Graf_ika, s. 710.

Wznowiono pierwszy tom (z trzech) klasycznej pracy Kazimierza Moszyńskiego. Dotyczy kultury materialnej i prezentuje stan badań sprzed 90 lat; zapewne ten, kto nie jest etnografem, nie zmusi się do regularnej lektury, ale także lektura nieregularna przynosi całe masy ciekawych informacji. Dowiedziałem się np., że polska wojskowa rogatywka wywodzi się od popularnych wśród bardzo wielu ludów, m.in. na Syberii, czapek uszatek, których boczne części wiązano lub zszywano nad głową. Mówiąc poważnie, znaczenie tej książki polega na próbie kontekstualizacji polskiej kultury ludowej, ukazania jej na tle kultur narodów sąsiednich.

 

Lech Trzeciakowski, Otto von Bismarck, Wrocław 2009, Ossolineum, s. 360.

Bismarck był pod wieloma względami politykiem nowoczesnym, choćby ze względu na zrozumienie dla kwestii społecznych i konieczności demokratyzacji. Ale był też politykiem swojej epoki, a więc przede wszystkim szlachcicem mającym swe majątki, w których - niczym w ustroniu - mógł się schronić i odpocząć od polityki. Takim ustroniem był dlań pałac w Warcinie na Pomorzu - jak pisze autor, kanclerz spędził w nim więcej czasu niż w Berlinie. Trzcionkowski omawia wszystkie najważniejsze elementy działalności Bismarcka,  takie jak Kulturkampf czy walka z socjaldemokracją; rozważa też kwestię zjednoczenia Niemiec w 1871 roku, sceptycznie podchodząc do wyrażanego często poglądu, że zjednoczenie oddolne na zasadach demokratycznych mogło być pożądaną alternatywą dla odgórnego zjednoczenia „monarchicznego”, dokonanego przez Bismarcka po pobiciu Francji. Według autora zjednoczenie inne niż odgórne nie wchodziło w grę, a kanclerz przeprowadził je zręcznie, wykazując umiejętność kompromisu. Biograf Bismarcka stara się zrozumieć swego bohatera, rezygnując z łatwych i łudzących jednoznacznością ocen.

 

Henryk Wereszycki, Sojusz trzech cesarzy, Warszawa 2010, PWN;  t. I: Sojusz trzech cesarzy. Geneza 1866 - 1872, s. 536; t. II: Sojusz trzech cesarzy. Walka o pokój europejski 1872 - 1878, s. 480; t. III: Koniec sojuszu trzech cesarzy, s. 406, oprac. Jerzy Zdrada, wyd. II.

Henryk Wereszycki był - nie ma co do tego sporu - jednym z kilku najwybitniejszych polskich historyków XX wieku. Jego trzy wznowione właśnie książki opowiadają o politycznej rywalizacji trzech zaborczych mocarstw: Prus (od 1871 roku Niemiec), Rosji i Austrii w drugiej połowie XIX wieku. Wereszycki pisał elegancko, przystępnie i w sposób idealnie bezpretensjonalny, nie używając pseudonaukowego slangu, lecz opowiadając wydarzenia, a od czasu do czasu dzieląc się z czytelnikiem refleksjami. Te refleksje są może najciekawsze:  autor pisze o mechanizmach rządzących postępowaniem polityków w różnych epokach, o realnych bądź iluzorycznych możliwościach uniknięcia konfliktu między mocarstwami, a także o tym, w jakim stopniu polityk jest w stanie ukierunkować wydarzenia, w jakim zaś jest przez nie niesiony. Najbardziej fascynuje mnie wniosek Wereszyckiego, że tradycyjni i niezbyt mądrzy monarchowie, tacy jak cesarz niemiecki Wilhelm I i austriacki Franciszek Józef I, w sumie lepiej rozumieli sytuację polityczną niż ich bardzo utalentowani ministrowie, tacy jak Bismarck i Andrassy. Wyczuwali bowiem, że wojna przyniesie zgubę ich tronom, i hamowali ryzykowne pomysły podwładnych. 

 

Marian Płachecki, Wojny domowe. Szkice z antropologii słowa polskiego w dobie zaborów (1800 - 1880), Warszawa 2009, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, s. 544.

Odmiennie od książek Wereszyckiego przedstawionych powyżej praca historyka literatury Mariana Płacheckiego nie stroni - co widać już w tytule - od trudnych słów, które mogą sprawić kłopot nieobeznanemu z nimi zwykłemu historykowi. Jest to książka oryginalna, należąca do nieczęstego gatunku prac interdyscyplinarnych: wychodząc od historii literatury, autor mówi coś ważnego o historii Polski. Przedmiotem rekonstrukcji jest doświadczenie historyczne ludzi - pisze. Doświadczenie to badane jest przez pryzmat piśmiennictwa, zarówno literatury pięknej, jak i publicystyki. Autor zaczyna od czasów powstania styczniowego, cofa się później w  epokę pierwszych lat porozbiorowych, wiele uwagi poświęca zawsze fascynującej myśli Norwida, jednak najważniejszy jest dla niego pozytywizm warszawski. Jednym z głównych wątków owego doświadczenia historycznego jest niewola narodowa i jej wpływ na jednostki.

 

Jacek Wojsław, Obraz teraźniejszości w propagandzie komunistycznej PRL lat 1949 - 1954. Zarys problematyki, Gdańsk 2009, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 246.

Książka przedstawia obraz świata w propagandzie PRL, nie tylko biorąc pod uwagę komunistyczne publikacje, lecz analizując też propagandę wizualną. Autora interesują np. instytucje lokalne, pozornie społeczne, a w istocie zakładane odgórnie, takie jak koła miczurinowców, mające na celu rozprzestrzenianie nowego światopoglądu. Jednym z atutów książki jest wiele trafnie dobranych cytatów. Oto próbka z opisu wizyty towarzysza Bieruta w „bratniej” NRD: Policja porządkowa wyjaśnia rozentuzjazmowanym berlińczykom, iż niemożliwe jest, aby każdy z nich z oddzielnie mógł właśnie w tej chwili wyrazić Prezydentowi Polski swoje uczucia (s. 211). Jeśli pamiętamy, że rzecz dzieje się w 1951 roku, sześć lat po zakończeniu wojny, to możemy sobie uświadomić ogrom zakłamania rzeczywistości i całkowitą pogardę dla prawdziwych uczuć społeczeństwa polskiego. Może właśnie w tym programowym odrzuceniu rzeczywistego świata tkwiła złowroga moc stalinowskiej propagandy?

Historia powszechna

Gerhard Besier, Stolica Apostolska i Niemcy Hitlera, przeł. Tomasz Gabiś, Warszawa 2010, PWN, s. 284.

Ewa Bieńkowska, Michał Anioł. Nieszczęśliwy rzymianin, Warszawa 2009, Sic!, s. 160.

Jacek Bolewski SJ, Co po Wenecji... Śladem artystów i świętych, Poznań 2010, Święty Wojciech, s. 320.

Michael Burleigh, Trzecia Rzesza. Nowa historia, przeł. Grzegorz Simek, Kraków 2010, Znak, s. 884.

Frederic Burnaby, Wyprawa do Chiwy. Podróże i przygody w Azji Środkowej, przeł. Tomasz Bieroń, Poznań 2010, Zysk i s-ka, s. 346.

Adam Czartkowski, Beethoven. Próba portretu duchowego, Warszawa 2010, PIW, s. 284.

Do Ziemi Świętej. Najstarsze opisy pielgrzymek do Ziemi Świętej IV - VIII w., oprac. Piotr Iwaszkiewicz, Kraków 2010, WAM, s. 320, wyd. II.

Georges Duby, Atlas historii świata od prehistorii do czasów współczesnych, przeł. Justyna Piątek, Warszawa 2010, Wydawnictwo RM, s. 334.

Edna Fernandez, Ostatni Żydzi Kerali. O społeczności żydowskiej w Indiach, przeł. Sebastian Musielak, Warszawa 2010, Cyklady, s. 216.

Henry Hobhouse, Ziarna zmian. Sześć roślin, które zmieniły oblicze świata, przeł. Marek Fedyszak, Warszawa 2010, MUZA SA, s. 520.

Huculszczyzna. Kultura i edukacja, red. Anna Haratyk, Toruń 2009, Adam Marszałek, s. 218.

Roman Jarymowycz, Dzieje kawalerii od podków do gąsienic, przeł. Marcin Dziuba, Warszawa 2010, Bellona, s. 330.

Farley Mowat, Wyprawy wikingów. Dawni Normanowie w Grenlandii i Ameryce Północnej, przeł. Wacław Niepokólczycki, Katowice 2008, Książnica, s. 530.

Justyna Olko, Meksyk przed konkwistą, Warszawa 2010, PIW, s. 422.

Timothy Snyder, Czerwony książę, przeł. Maciej Antosiewicz, Warszawa 2010, Świat Książki, s. 366.

Albert Speer, Dzienniki ze Spandau, przeł. Lech Czyżewski, Warszawa 2010, Magnum, s. 546.

 

Historia Polski

Maria Bogucka, Ludzie z Kresów, Warszawa 2010, Oficyna Naukowa, s. 150.

Marian Brandys, Koniec świata szwoleżerów, t. I, Czcigodni weterani, Warszawa 2010, MG, s. 244.

Bogdan R. Brózda, Ludzie i pasje. Rody inżynierskie, Warszawa 2009, Łośgraf, s. 290.

Tomasz Chinciński, Forpoczta Hitlera. Niemiecka dywersja w Polsce we wrześniu 1939 roku, Gdańsk-Warszawa 2010, Scholar.

Andrzej Friszke, PRL wobec Kościoła. Akta Urzędu do spraw Wyznań 1970 - 1978, Warszawa 2010, Biblioteka Więzi - Instytut Studiów Politycznych PAN, s. 238.

[Ludwik Gumplowicz], Dwa życia Ludwika Gumplowicza. Wybór tekstów, oprac. Jan Surman, Gerald Mozetič, Warszawa 2010, Oficyna Naukowa, s. 534.

Wojciech Jakubowski, Konrad Jajecznik, Polska debata ustrojowa w latach 1917 - 1921. Perspektywa politologiczna, Warszawa 2010, Akademia Humanistyczna im. A. Gieysztora, s. 336.

Komunikowanie i komunikacja w dwudziestoleciu międzywojennym, red. Krzysztof Stępnik, Maciej Rajewski, Lublin 2010, Wydawnictwo UMCS, s. 353.

Bohdan Królikowski, Generał Mikołaj Bołtuć, Warszawa 2009, Bellona, s. 208.

Edward Kubalski, Niemcy w Krakowie. Dziennik 1 IX 1939 - 18 I 1945, oprac. Jan Grabowski, Zbigniew B. Grabowski, Kraków - Budapeszt 2010, Austeria, s. 382.

Andrzej Krzysztof Kunert, Katyń. Ocalona pamięć, Warszawa 2010, Świat Książki, s. 256.

Leszek Podhorodecki, Jan III Sobieski, Warszawa 2010, Bellona, s. 270.

Joanna Szafran, Dla dobra polskiej szkoły. Towarzystwo Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych i jego funkcje społeczno-oświatowe w Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 2010, Wydawnictwo Poznańskie, s. 310.

Jarosław Zieliński, Realizm socjalistyczny w warszawskiej urbanistyce i architekturze (1949 - 1956), Warszawa 2009, Hereditas, s. 440.

 

Historia powszechna

Jan Baszkiewicz, Myśl polityczna wieków średnich, Poznań 2009, Wydawnictwo Poznańskie, s. 288, wyd. III.

Katarzyna Błachowska, Wiele historii jednego państwa. Obraz dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego do 1569 r. w ujęciu historyków polskich, rosyjskich, ukraińskich, litewskich i białoruskich w XIX w., Warszawa 2009, Neriton, s. 410.

Tadeusz Bujnicki, W Wielkim Księstwie Litewskim i w Wilnie, Warszawa 2009, DiG, s. 348.

Radosław Grodzki, Wojna gruzińsko-rosyjska 2008. Przyczyny - przebieg - skutki, Zakrzewo 2009, Replika, s. 200.

Antoni Maziarz, Śląskie samarytanki. Opieka zdrowotna rodzimych żeńskich zgromadzeń zakonnych na Śląsku w latach 1842 - 1910, Warszawa - Opole 2009, DiG & Instytut Historii Uniwersytetu Opolskiego, s. 288.

Michał Mencfel, Skarbce natury i sztuki. Prywatne gabinety osobliwości, kolekcje sztuki i naturaliów na Śląsku w wiekach XVII i XVIII, Warszawa 2010, DiG, s. 330.

Maria Miśkiewicz, Europa wczesnego średniowiecza, Warszawa 2008, TRIO, s. 386.

Wolfgang Reinhard, Życie po europejsku od czasów najdawniejszych do współczesności, przeł. Jacek Antkowiak, Warszawa 2009, PWN, s. 594.

Studia z dziejów i tradycji metropolii kijowskiej XII - XIX wieku, red. Andrzej Gil, Lublin 2009, s. 252, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, s. 252.

Ronald Syme, Rewolucja rzymska, przeł. Anna M. Baciór, oprac. Leszek Mrozewicz, Poznań 2009, Wydawnictwo Poznańskie, s. 620.

Średniowiecze w rozjaśnieniu, red. Krzysztof Skupieński, Warszawa 2009, DiG, s. 244.

Idith Zertal, Naród i śmierć. Zagłada w dyskursie i polityce Izraela, przeł. Jan Marioa Kłoczowski, Kraków 2010, Universitas, s. 380.

 

 

Historia Polski

Krzysztof Fiołek, Przetrwanie i przetwarzanie. Programy kultury narodowej w epoce Młodej Polski, Kraków 2010, Universitas, s.248.

Michał Głowiński, Nowomowa i ciągi dalsze. Szkice dawne i nowe, Kraków 2009, Universitas, s. 268.

Włodzimierz Jastrzębski, Mniejszośc niemiecka w Polsce we wrześniu 1939 roku, Toruń 2010, Adam Marszałek, s. 225.

Konfederacja barska. Jej konteksty i tradycje, red. Anna Buchmann, Adam Danilczyk, Warszawa 2009, DiG & Muzeum Historii Polski, s. 322.

Urszula Kosińska, Sondaż czy prowokacja? Sprawa Lehmanna z 1721 roku, czyli o rzekomych planach rozbiorowych Augusta II, Warszawa 2009, Neriton, s. 110.

Elżbieta Kruszyńska, Dydaktyczny charakter powieści dla dziewcząt w dwudziestoleciu międzywojennym, Toruń 2009, Adam Marszałek, s. 294.

Magdalena Mrugalska-Banaszak, Ratusz, Poznań 2009, Święty Wojciech, s. 130, seria „Poznaj Poznań”.

Bohdan Olszewski, Wieczory nad Pilicą. Impresje historyczne, Łódź 2009, Literatura, s. 88.

Elżbieta Paprocka, Tolerowani, nielubiani. Katolicy w Elblągu w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku, Warszawa 2009, Universitas, s. 245.

Przewrót majowy 1926 roku w oczach Kremla, opr. Bohdan Musiał, Warszawa 2009, IPN, s. 320.

Ihor Skoczylas, Sobory eparchii chełmskiej XVII wieku. Program religijny Slavia Unita w Rzeczypospolitej, Lublin 2008, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, s. 176.

Monika Wyszomirska, Między obroną wolności a naprawą państwa. Rzeczpospolita jako przedmiot polemik politycznych w dobie panowania Augusta III (1742 - 1763), Warszawa 2010, DiG, s. 290.

<!-- /* Font Definitions */ @font-face s{font-family:"Cambria Math"; spanose-1:2 4 5 3 5 4 6 3 2 4; smso-font-charset:238; smso-generic-font-family:roman; smso-font-pitch:variable; smso-font-signature:-1610611985 1107304683 0 0 415 0;} /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal s{mso-style-unhide:no; smso-style-qformat:yes; smso-style-parent:""; smargin:0cm; smargin-bottom:.0001pt; smso-pagination:widow-orphan; sfont-size:12.0pt; sfont-family:"Times New Roman","serif"; smso-fareast-font-family:"Times New Roman";} .MsoChpDefault s{mso-style-type:export-only; smso-default-props:yes; sfont-size:10.0pt; smso-ansi-font-size:10.0pt; smso-bidi-font-size:10.0pt;} @page Section1 s{size:612.0pt 792.0pt; smargin:70.85pt 70.85pt 70.85pt 70.85pt; smso-header-margin:35.4pt; smso-footer-margin:35.4pt; smso-paper-source:0;} div.Section1 s{page:Section1;} -->

 

Julian Glaubicz Sabiński, Dziennik syberyjski., oprac. Wiktoria i René Śliwowscy, wstęp i przypisy Jan Trynkowski, Warszawa 2009, Wydawnictwo Neriton - Instytut Historii PAN, t.1 - 3, s. 518 + 508 + 170.

Ogromny, liczący ponad tysiąc stron druku dziennik Juliana Sabińskiego z pobytu na Syberii w latach 1839 - 1858 opublikowano po raz pierwszy (bez czterech pierwszych rozdziałów dotyczących losów autora przed zesłaniem, które zamieszczono rok wcześniej w innej publikacji). Obszerna przedmowa przybliża życie Polaka z dala od kraju, dla którego zesłanie nie zakończyło się amnestią po wstąpieniu na tron Aleksandra II; ponownie aresztowany w czasie powstania styczniowego, skazany został na osiedlenie w Czernihowie (na wschodniej Ukrainie), gdzie zmarł po kilku latach. Oczywiście zesłanie dziewiętnastowieczne to nie to samo co dwudziestowieczne: Sabiński na Syberii dawał lekcje francuskiego, czytał gazety (z radością pisze o sukcesach Mickiewicza we Francji jako wykłądowcy College de France), miał czas na życie towarzyskie, rozmyślał wiele nad literaturą i sztuką, co nie zmienia faktu, że jego status, choć znośny, był nie do pozazdroszczenia. Dzięki talentom literackim i zmysłowi obserwacyjnemu autora dziennik jest bardzo cennym źródłem do poznania codzienności Polaków na Syberii. Na osobną wzmiankę zasługuje tom trzeci - rozbudowany indeks osób, opatrzony informacjami biograficznymi o wzmiankowanych przez Sabińskiego postaciach - to swoista mała encyklopedia zesłańców.

 

Krzysztof  Lewalski, Kościół rzymskokatolicki a władze carskie w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX wieku, Gdańsk 2008, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 422.

Książka omawia wzajemne stosunki Kościoła i władz państwowych w Królestwie Polskim. Pisze o problemach związanych z nominacjami biskupów, o dążeniu urzędników carskich do kontrolowania seminariów duchownych i innych potencjalnych obszarach konfliktu. Dla władz rosyjskich Kościół katolicki był instytucją wrogą zarówno ze względu na jego powiązania z polskością jak i na ponadnarodowy charakter, który prowokował obawy o polityczną lojalność katolików. Dla polskiego duchowieństwa i wiernych źródłem dylematów były z kolei granice kompromisu między lojalnością narodową a religijną - np. wielu nacjonalistów oskarżało Kościół o zbyt chłodny stosunek wobec sprawy polskiej. Lewalski podkreśla że nie jest prawdziwy stereotyp o tożsamości poglądów Kościołą i endecji (jak wydawało się wielu liberałom i socjalistom). Ma nieco racji, ale przecież obawiające się masonów, Żydów czy socjalistów władze kościelne uważały endecję za mniejsze zło. Zatem bliskość poglądów istniała

 

Dieter Schenk, Hans Frank. Biografia generalnego gubernatora, przeł. K. Jachimczak, Kraków 2009, Znak, s. 442.

Spojrzenie na życiorys hitlerowskiego zbrodniarza skłania do refleksji.. Oto widzimy życie do pewnego momentu normalne, w zwykłej mieszczańskiej rodzinie, brutalnie zakłócone pierwszą wojną światową. Potem niemożność odnalezienia się w odmienionym świecie i przyłączenie się do ruchu, który wzywa do radykalnej zmiany porządku, a wreszcie udział i organizowanie zbrodni. Ten schemat powtarzający się w wielu biografiach nasuwa pytania, na które odpowiedź przekracza empatię przeciętnego człowieka: jak dobrzy prawnicy mogli pisać teoretyczne uzasadnienia dla hitlerowskiego totalitaryzmu, jak uznani biologowie i lekarze mogli brać udział w zbrodniczych eksperymentach, itd., itd.  Schenk ukazuje prawnika, który zrobił karierę u boku Hitlera i został nagrodzony pozycją generalnego gubernatora okupowanych ziem polskich, co było zarazem usunięciem na bok z centrów wielkiej polityki. Frank starał się zbudować mocną pozycję w Polsce, niezależną od innych dygnitarzy, co nie przeszkadzało mu zarządzać z pełną żarliwością maszyną hitlerowskiego terroru. Po wojnie skazany przez aliantów na śmierć, na kilka dni przed egzekucją nawrócił się na katolicyzm (czy szczerze - nie wiemy). Warto zajrzeć do tej książki, jeśli próbuje się zrozumieć mentalność narodowosocjalistycznej elity. Nie znajdziemy tu rozwiązania trudnych problemów, ale znajdziemy wiele materiału do rozmyślań.

 

Kryzys 1939 roku w interpretacji polskich i rosyjskich historyków, red. Sławomir Dębski, Michaił Nariński, Warszawa 2009, PISM, s. 480.

Książka składa się z kilku części poświęconym różnym militarnym i politycznym aspektom wydarzeń 1939 roku: od wiosny aż do końca kampanii wrześniowej. W każdej z nich znajdują się dwa teksty poświęcone tej samej problematyce, jeden polskiego a jeden rosyjskiego historyka. Problematyka obejmuje politykę brytyjską i francuską podczas narastania kryzysu w Europie, oczywiście politykę ZSRR, a także sam wrzesień 1939 – wydarzenia dyplomatyczne pierwszych szesnastu dni, a potem przebieg agresji radzieckiej.  Widać oczywiście różniece spojrzeń, ale w sumie książka skłania do optymistycznego wniosku, że kontakty z rosyjską nauką historyczną są o wiele lepsze, niż wynikałby to z nagłaśnianych przez prasę propagandowych wypowiedzi polityków i mediów.

 

Maciej Replewicz, Stanisław Bareja - król krzywego zwierciadła, Poznań 2009, Zysk i s-ka, s. 434.

Wielbiciele Misia czy Alternatyw 4 z radością przeczytają o okolicznościach produkcji filmów, perypetiach z cenzurą, dyskusjach podczas kolaudacji i innych problemach. Kto interesuje się szerzej historią filmu (a dokładniej komedii filmowej jako gatunku) ten może się zastanowić, że komedie Barei wyprzedzały absurdalny „burleskowy” humor, który zdobył popularność dopiero później. Ale może najciekawsze w tej ksiązce jest spojrzenie na dzieje PRLu  przez pryzmat filmów i biografii reżysera. Widać granice tego, co wolno było w danym momencie powiedzieć, widać kampanie prasowe przeciw filmom Barei – częściowo inspirowane przez władze partyjne, a  częściowo wynikające ze szczerego niezrozumienia tego typu twórczości. Widać wreszcie cała sferę materialnej codzienności, idiotycznej biurokracji, bezsensownych przepisów - coraz mniej zrozumiałą dla tych, którzy nie przeżyli tamtych czasów, a determinującą ludzkie biografie pewnie mocniej niż policyjna represja, która w końcu dotykała tylko nielicznych.

Historia powszechna

Carl Becker, Państwo Boże osiemnastowiecznych filozofów, przeł. Janusz Ruszkowski, Poznań 2008, Zysk i s-ka, s. 162.

Marek Dzięcielski, Aktywność społeczno-polityczna szlachty pogranicza lęborskiego, Gdańsk 2009, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 864.

Wolfgang Heuer, Hannah Arendt, przeł. Agata Sobiepanek, Warszawa 2009, Nisza, s. 208.

Csaba G. Kiss, Lekcja Europy Środkowej. Eseje i szkice, Kraków 2009, Międzynarodowe Centrum Europy, s. 320.

Donald R. Kelley, Granice historii. Badania przeszłości w XX wieku, przeł. Bartosz Chlebowicz, Warszawa 2009, PWN, s. 300.

Jan Lenczarowicz, Jałta: w kregu mitów założycielskich polskiej emigracji politycznej 1944 - 1956, Kraków 2009,  Księgarnia Akademicka, s. 448.

Andrzej Mencwel, Rodzinna Europa po raz pierwszy, Kraków 2009, Universitas, s. 280.

Roman Michałowski, Historia powszechna średniowiecze, Warszawa 2009, PWN, s. 552.

Robert Muchenbled, Dzieje diabła od XII do XX wieku, przeł. Bella Szwarcman-Czarnota, Warszawa 2009, Oficyna Naukowa, s. 392.

Andrzej Nowosad, Władza i media w Bułgarii, Kraków 2008, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 518.

Francesca Pelegrino, Geografia i imaginacja, przekł. zbior., Warszawa 2009, Arkady, s. 384 (Seria: „Leksykon: historia, sztuka, ikonografia”).

Richard Pipes, Rosyjscy malarze pieriedwiżnicy, przeł. Władysław Jeżewski, Warszawa 2008, Magnum, s. 188.

Religia i polityka. Kwestie wyznaniowe i konflikty polityczne w Europie w XVIII w., red. Lucyna Harc, Gabriela Wąs, Wrocław 2009, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 500.

Vladimir Tismăneanu, Stalinizm na każdą okazję. Polityczna historia rumuńskiego komunizmu, przeł. Piotr Nowakowski, Kraków 2010, Universitas, s. 404.

Eric Voeglin, Platon, przeł. Alicja Legutko-Dybowska, Warszawa 2009, Teologia Polityczna, s. 440.

 

Historia Polski

Marian Brandys, Kozietulski i inni, Warszawa 2009, Wydawnictwo mg, s. 462.

Andrzej Drzycimski, Westerplatte 1939. Przed szturmem, Gdańsk 2009, Słowo/Obraz terytoria, s. 204.

Krzysztof Gajda, To moja droga. Biografia Jacka Kaczmarskiego, Wrocław 2009, Wydawnictwo Dolnośląskie, s. 368.

Kazimierz Iranek-Osmecki, Kto ratuje jedno życie… Polacy i Żydzi 1939 - 1945, Warszawa 2009, IPN, s. 390.

Hubert Kowalski, Antyczne tradycje w dekoracji gmachów Uniwersytetu Warszawskiego przy Krakowskim Przedmieściu, Warszawa 2008, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 352.

Łucja Marek, Kler to nasz wróg. Polityka władz państwowych wobec Kościoła katolickiego na terenie woj. katowickiego w l. 1956 - 1976, Katowice 2009, IPN, s. 652.

Witold Molik, Inteligencja polska w Poznańskiem w XIX i w początkach XX wieku, Poznań 2009, Wydawnictwo Poznańskie, s. 612.

Hubert Mordawski, Polskie lotnictwo wojskowe 1918 - 1920. Narodziny i walka, Wrocław 2009, Wydawnictwo Dolnośląskie, s. 376.

Helena [z Morstinów] Ostrowska, Dzieje Maluszyna i jego dziedziców. Z opowiadania i pamięci zebrane przez hrabinę…, oprac. Andrzej J. Zakrzewski, Warszawa 2009, DiG, s. 1016.

Marek Prejs, Oralność i mnemonika. Późny barok w kulturze polskiej, Warszawa 2009, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 324.

Tomasz Pudłocki, Iskra światła czy kopcąca pochodnia? Inteligencja w Przemyślu w latach 1867 - 1939, Kraków 2009, Historia Iagellonica, s. 523.

Społeczność żydowska w PRL przed kampanią antysemicką lat 1967 - 1968 i po niej, red. Grzegorz Berendt, Warszawa 2009, IPN, s. 230.

Jacek Wojsław, Obraz teraźniejszości w propagandzie komunistycznej Polski lat 1949 - 1954. Zarys problematyki, Gdańsk 2009, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 248.

Andrzej Zawistowski, Kombinat. Dzieje Zambrowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego – wielkiej inwestycji planu sześcioletniego, Białystok 2009, IPN, s. 414.

<!-- /* Font Definitions */ @font-face s{font-family:"Cambria Math"; spanose-1:2 4 5 3 5 4 6 3 2 4; smso-font-charset:238; smso-generic-font-family:roman; smso-font-pitch:variable; smso-font-signature:-1610611985 1107304683 0 0 415 0;} /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal s{mso-style-unhide:no; smso-style-qformat:yes; smso-style-parent:""; smargin:0cm; smargin-bottom:.0001pt; smso-pagination:widow-orphan; sfont-size:12.0pt; sfont-family:"Times New Roman","serif"; smso-fareast-font-family:"Times New Roman";} .MsoChpDefault s{mso-style-type:export-only; smso-default-props:yes; sfont-size:10.0pt; smso-ansi-font-size:10.0pt; smso-bidi-font-size:10.0pt;} @page Section1 s{size:612.0pt 792.0pt; smargin:70.85pt 70.85pt 70.85pt 70.85pt; smso-header-margin:35.4pt; smso-footer-margin:35.4pt; smso-paper-source:0;} div.Section1 s{page:Section1;} -->

Muza chrześcijańskiego wschodu, przekład zbiorowy, opr. ks. Marek Starowieyski, Kraków 2008, Wydawnictwo WAM, s. 384.

Nie zajmujemy się tutaj poezją, lecz można uczynić wyjątek, jeżeli antologia poetycka ma znaczenie jako źródło historyczne. Ninejszy zbiór (drugie zmienione wydanie pracy, opublikowanej ponad 20 lat temu nakładem wydawnictwa Znak) zawiera średniowieczną poezję ormiańską, syryjską i etiopską (redaktor ubolewa we wstępie, że nie udało się wydać paralelnego tomu z poezją koptyjską i arabską). Każdej części towarzyszy krótkie przedstawienie specyfiki danej kultury, a w zakończeniu mamy ogólną charakterystykę poezji wschodniochrześcijańskiej. Niezależnie od wartości artystycznej (a są to bardzo piękne wiersze, w doskonałych tłumaczeniach bardzo dobrych poetów polskich), utwory dają nam wgląd w kulturę wschodniego chrześcijaństwa w średniowieczu. Odbija się w nich nie tylko religia, lecz także polityka. Etiopski autor z czasów późnej starożytności opisuje katedrę w Edessie w momencie zakończenia jej budowy, a w kilkaset lat później ormiański poeta Nerses Sznorhali pisze niesamowity poemat opłakujący upadek Edessy i zniszczenie tejże katedry przez Turków. Oczywiście ten mały tomik nie nauczy nas wiele o zaginionych kulturach; ale jeśli kiedyś w jakimś podręczniku mignie nam coś o średniowiecznej Syrii, Armenii czy Etiopii, to wtedy dobrze pamiętać, że taka antologia istnieje, i dzięki niej sucha wiedza o owych  krajach nabrać może emocjonalnego zabarwienia.

 

Peter Burke, Kultura ludowa we wczesnonowożytnej Europie, przeł. Robert Pucek, Michał Szczubiałka, Warszawa 2009, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 360.

Praca wybitnego współczesnego historyka angielskiego bada sprawy cieszące się rosnącym zainteresowaniem badaczy. Do tego zainteresowania przyczynia się popularnośc czegoś, co nieprecyzyjnie określić można jako „podejście antropologiczne”: dążenie do szukania głębszych sensów w badanych tekstach, w opisywanych zachowaniach. Głębszych oczywiście w nie w mistycznym, irracjonalnym sensie. Chodzi o to, że zachowania zwykłe, codzienne ujawniają – tak sądzą zwolennicy tego podejścia – pewne niewidoczne na pierwszy rzut oka przekonania uczestników wydarzeń. Kultura ludowa ze swym często prześmiewczym stosunkiem do oficjalnych elit („świat na opak”), z większą niż w oficjalnych wypowiedizach swobodą krytyki, z najróżniejszymi wierzeniami religijnymi, często dalekimi od chrześcijańskiej ortodoksji stanowi tutaj bardzo wdzięczne pole badań.  Burke oprowadza nas po tym polu kompetentny i przystępny, normalnym językiem (a nie slangiem) przedstawiając różne formy i wytwory tej kultury. Należy do nielicznych uczonych zachodnich, nie pomijających wschodniej części kontynentu, w tym także Polski.

 

Marc Bloch, Pochwała historii, czyli o zawodzie historyka, przeł. Wanda Jedlicka, oprac. Hubert Łaszkiewicz, Witold Kula, Kęty 2009, Marek Derewiecki, s.190.

Marc Bloch, jeden z najważniejszych historyków XX wieku, współtwórca francuskiej szkoły historycznej związanej z czasopismem „Annales”, zawsze sprzeciwiał się – podobnie jak inni historycy tej szkoły – badaniu historii „wydarzeniowej”. Annaliści chcieli badać wielkie procesy w długiej skali czasowej, używając podejścia porównawczego i dążąc do integracji historii politycznej, gospodarczej, społecznej. Bloch jest autorem takich klasycznych książek jak Społeczeństwo feudalne i Królowie cudotwórcy; teraz zaś wznowiono (po 50 latach od pierwszego polskiego wydania) jego małą książeczkę Pochwała historii. W czasie wojny ukrywał się przed Niemcami w okupowanej Francji, ale zginął w 1944 roku. W tej pracy zastanawia się, czym się różni praca historyka od pracy sędziego, czy musimy poznać genezę jakiegoś zjawiska, żeby je zrozumieć (nie musimy – brzmi odpowiedź), i o wielu kwestiach, które przychodzą do głowy każdemu, kto lubi czytać książki historyczne, nie tylko tzw. fachowcom. Ta niedokończona książka sprzed prawie 70 lat jest jednym z najlepszych krótkich wprowadzeń do tego, czym się zajumje historia.

 

Dorota Kudelska, Dukt pisma i pędzla. Biografia intelektualna Jacka Malczewskiego, Lublin 2008, KUL, s. 856.

Co to właściwie znaczy „biografia intelektualna”? To chyba coś pośredniego między zwykłą książką biograficzną a pracą omawiającą myśl jakiegoś twórcy w sposób sytematyczny, według problemów. Obszerne dzieło Doroty Kudelskiej ułożone jest w porządku chronologicznym i można się z niego dowiedzieć wiele o życiu rodzinnym sławnego malarza Jacka Malczewskiego (np. stosunkach z synem Rafałem, także malarzem), o stopniach kariery, ale przede wszyztskim rekonstruuje ona jego poglądy. Co ciekawe, za podstawowe źródło nie służą autorce obrazy – a przecież laikowi zdawałoby się, że kto jak kto, ale właśnie Malczewski malował obrazy tak naładowane symbolicznymi treściami, że właśnie ich analiza  powinna leżeć u podstaw rekonstrukcji „biografii intelektualnej” artysty. Kudelska jednak ma sesnowne kontrargumenty: uważa ona, że badaniem twórczości Malczewskiego zajmowało się już wielu historyków sztuki, teraz zaś czas na rozszerzenie bazy źródłowej. W zwiąku z tym, przeprowadziwszy imponującą kwerendę, szeroko uwzględnia korespondencję Malczewskiego, a także wspomnienia i relacje osób z nim związanych. Pisze o jego kontaktach towarzyskich, o jego miejscu w życiu umysłowym Krakowa i Lwowa, stara się zrekonstruować jego upodobania literackie (tu szczególnie interesujące jest zainteresowanie pod koniec życia poezją Lechonia, który poświęcił Malczewskiemu jeden ze swoich wierszy).

 

Grzegorz Kucharczyk, Polska myśl polityczna po roku 1939, Dębogórza 2009, Wydawnictwo Dębogórza, s. 304.

Grzegorz Kucharczyk, historyk z Poznania, podjął się zadania niesłychanie ambitnego: przedstawienia dziejów polskiej myśli politycznej od drugiej wojny światowej do dzisiaj. Kucharczyk pomija „myśl polityczną” rządzących Polską w latach 1945 – 1989 komunistów, która wymagałaby innych narzędzi badawczych (była zresztą częścią ideologii kierowanego z Moskwy bloku komunistycznego); ukazuje za to niuanse różnych nurtów myśli niekomunistycznej lub antykomunistycznej. Prawie połowa książki obejmuje okres po 1989 roku. To dla mnie pozytywne zaskoczenie, jak różnorodna była analizowana myśl: byli w Polsce (lub na emigracji) socjaldemokraci, liberałowie, konserwatyści, nacjonaliści czy zwolennicy idei chrześcijańsko-społecznych. Polska myśl nawet pod komunizmem zachowała łączność z nurtami ideowymi Zachodu. Można dyskutować z niektórymi ujęciami, można by oczekiwać pełniejszego potraktowania niektórych autorów; można się też zastanawiać, jaka jest intelektualna jakość naszej myśli na tle światowym (tu potrzebne byłyby dokładniejsze analizy poszczególnych dzieł i twórców, na co nie miejsce w pracy syntetycznej). Ewentualne uwagi polemiczne nie zmieniają jednak tego, że pionierska praca Kucharczyka spełnia swe zadanie: pozwala uchwycić ogólny obraz przemian intelektualnych w Polsce, jest więc wstępną mapą terenu, dzięki której inni badacze podejmujący to zagadnienie nie będą się poruszać na oślep.

<!-- /* Font Definitions */ @font-face s{font-family:"Cambria Math"; spanose-1:2 4 5 3 5 4 6 3 2 4; smso-font-charset:238; smso-generic-font-family:roman; smso-font-pitch:variable; smso-font-signature:-1610611985 1107304683 0 0 415 0;} /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal s{mso-style-unhide:no; smso-style-qformat:yes; smso-style-parent:""; smargin:0cm; smargin-bottom:.0001pt; smso-pagination:widow-orphan; sfont-size:12.0pt; sfont-family:"Times New Roman","serif"; smso-fareast-font-family:"Times New Roman";} .MsoChpDefault s{mso-style-type:export-only; smso-default-props:yes; sfont-size:10.0pt; smso-ansi-font-size:10.0pt; smso-bidi-font-size:10.0pt;} @page Section1 s{size:612.0pt 792.0pt; smargin:70.85pt 70.85pt 70.85pt 70.85pt; smso-header-margin:35.4pt; smso-footer-margin:35.4pt; smso-paper-source:0;} div.Section1 s{page:Section1;} -->

Historia powszechna

Dzieje kultury latynoamerykańskiej, red. Marcin Florian Gawrycki, Warszawa 2009, PWN, s. 460.

Frederic Bastiat, Dzieła zebrane, Warszawa 2009, Prohibita, t.1 i 2. s.448 + 560.

Dzieje krytyki artystycznej i myśli o sztuce. Materiały z konferencji naukowej 13 – 15 czerwca 2007 roku, oprac. Małgorzata Geron, Jerzy Malinowski, Warszawa 2009, DiG, s. 522.

Wiktor E. Frankl, Człowiek w poszukiwaniu sensu. Głos nadziei z otchłani Holokaustu, przeł. Aleksander Wolnicki, Warszawa 2009, Czarna Owca, s. 222.

Jan Kalwin, O zwierzchności świeckiej, porządne, według sznuru Pisma Świętego opisanie. Zaraz o pożytkach i powinnościach urzędu jej. Z łacińskiego na polskie wiernie przetłumaczone (anonimowy polski przekład polski XX rozdziału czwartej księgi Institutio Christianae religionis nunc uere demum suo titulo respondens Jana Kalwina, wydany w 1599 r.), oprac. Wojciech Kriegseisen, Warszawa 2010, Semper.

Ian Kershaw, Punkty zwrotne. Decyzje, które zmieniły dzieje drugiej wojny światowej, przeł. Michał Romanek, Kraków 2009, Znak, s. 710.

Krzysztof Kubiak, Wojna zuluska 1879, Zakrzewo 2009, Replika, s. 94.

Dominick La Capra, Historia w okresie przejściowym. Doświadczenie, tożsamość, teoria krytyczna, przeł. Katarzyna Bojarska, Kraków 2009, Universitas, s. 360.

Alister Mc Grath, Jan Kalwin. Studium kształtowania kultury Zachodu, przeł. Jerzy Wolak, przedm. Wojciech Kriegseisen, Warszawa 2009, Semper, s. 466

Robert Piętek, Garcia II, władca Konga, a Kościół katolicki, Warszawa 2009, Neriton, s. 245.

Dym. Powszechna historia palenia, red. Sander L. Gilman, Zhou Xun, przeł. Jagoda Sochoń-Jasnorzewska Kraków 2009, Universitas, s. 408

Gottfried Schramm, Pięć rozdroży w dziejach świata. Porównanie, przeł. Bohdan Baran, Warszawa 2009, PIW, s. 2009.

Tomasz Tulejski, Konserwatyzm bez Boga. Davida Hume’a wizja społeczeństwa, państwa i prawa, Warszawa 2009, Fijor, s. 428.

Stanisław Tyrowicz, Światło wiedzy zdeprawowanej. Idee niemieckiej socjologii i filozofii (1933 – 1945), Kraków 2009, Universitas, s. 256, wyd. II.

Alfred Wahl, Druga historia nazizmu w federalnych Niemczech po 1945 r., Wareszawa 2009, Dialog, s. 342.

James A. Wiseman, OSB, Historia duchowości chrześcijańskiej. Wybrane zagadnienia, przeł. Andrzej Wojtasik, Kraków 2009, WAM, s. 316.

Barbara Yorke, Królowie i królestwa Anglii w czasach Anglosasów. 600 – 900, przeł.  Mateusz Wilk, Warszawa 2010, PWN, s. 272.

 

Historia Polski

Stefan Dudra, Cerkiew w diasporze. Z dziejów prawosławnej diecezji wrocławsko-szczecińskiej, Poznań 2009, Wydawnictwo Poznańskie, s. 324.

Bożena Gierat-Bieroń, Ministrowie kultury doby transformacji, 1989 – 2005 (wywiady), Kraków 2009, Universitas, s. 268.

Stanisław Milewski, Ciemne sprawy dawnych warszawiaków, Warszawa 2009, PIW, s. 392.

Janusz Osica, Andrzej Sowa, Paweł Wieczorkiewicz, 1939 – ostatni rok pokoju, pierwszy rok wojny, Poznań 2009, Zysk i S-ka, s. 812.

Maria i Kazimierz Piechotkowie, Krajobraz z menorą. Żydzi w miasteczkach i miastach dawnej Rzeczypospolitej, Wrocław 2008, Ossolineum, s. 192.

Jan Pudełek, W drużynie Komendanta. Ze wspomnień żołnierza I Brygady i oficera Adiutantury Generalnej Naczelnika Państwa, Łomianki 2009, LTW, s. 200.

Teresa Rzepa, Bartłomiej Dobroczyński,  Historia polskiej myśli psychologicznej, Warszawa 2009, PWN, s. 336.

Zbigniew S. Siemaszko, Józef Mackiewicz, Listy, opracowania, wspomnienia, Lublin 2009, Norbertinum, s. 236.

Jurgen Stroop, Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie już nie istnieje, oprac. Andrzej Żbikowski, Warszawa 2009, IPN & Żydowski Instytut Historyczny, s. 110 + reprint (nlb.).

Tomasz Strzembosz, Rafał Wnuk, Czerwone bagno. Konspiracja i partyzantka antysowiecka w Augustowskiem wrzesień 1939 – czerwiec 1991, Gdańsk – Warszawa 2009, Scholar, s. 212.

Marcin Urynowicz, Adam Czerniaków, prezes getta warszawskiego, Warszawa 2009, IPN, s. 376.

Maria Wardzyńska, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce „Intelligenzaktion”, Warszawa 2009, IPN, s. 352.

Andrzej Wierzbicki, Europa w polskiej myśli historycznej i politycznej XIX i XX wieku, Warszawa 2009, Centrum Europejskie Natolin & Trio, s. 270.

Stanisław Żółkiewski, Początek i progres wojny moskiewskiej, oprac. Andrzej Borowski, Kraków 2009, Universitas, s. 120.

Jan Białostocki, Wybór pism estetycznych, oprac. Alicja Kuczyńska, Kraków 2008, Universitas, s. 302.

Tytuł zbioru jest trochę mylący: zawarte w nim teksty nie są filozoficznymi rozprawami, lecz studiami z historii sztuki i kultury. Białostocki referuje dwa najważniejsze kierunki w badaniach dziejów sztuki. Jeden wiąże się z osobą wielkiego szwajcarskiego historyka sztuki Heinricha Wölfflina który interesował się przede wszystkim formą dzieła. Sądził, że przemiany formy można opisać za pomocą kilku podstawowych par pojęć (płaszczyzna versus głębia; forma otwarta versus forma zamknięta; statyczne versus dynamiczne). Miał nadzieję, że uda się stworzyć „gramatykę formy”, tzn. ustalić ogólne reguły rządzące przemianami w sztuce. W opozycji do tego nurtu kształtował się przeciwstawny, z Erwinem Panofskym na czele, głoszący potrzebę badań ikonologicznych, tzn. rozszyfrowywania treści dzieła sztuki, wszelkich literackich, mitologicznych czy politycznych aluzji, symboli czy metafor, czego nie da się zrobić bez szerokiej wiedzy o kulturze epoki. Białostockiemu bliżej do opcji ikonologicznej. Taki charakter ma np. analiza treści ideowych projektu pomnika upamiętniającego niemiecką wojnę chłopską z 1525 roku, którego autorem był sam Albrecht Dürer. Z drugiej strony teksty poświęcone zjawisku stylu artystycznego (przede wszystkim studium o pojęciu baroku) zbliżają się do podejścia Wölfflina. Wszystkie szkice skłaniają do myślenia, a przedstawiając różne możliwości rozumienia kultury dawnych epok, wychodzą poza granice fachowej historii sztuki i przemawiają do wszystkich poszukujących zrozumienia przeszłości.

 

 

Heinrich W. Pfeiffer SJ, Kaplica Sykstyńska na nowo odkryta, przeł. Hanna Borkowska, Jolanta Kornecka, Kraków 2008, Biały Kruk, s. 352.

Niemiecki jezuita, profesor historii sztuki na Uniwersytecie Papieskim w Rzymie, od kilku dziesiątków lat bada treści ideowe Kaplicy Sykstyńskiej. Łączy kompetencje historyka sztuki i erudycję teologa i stara się szczegółowo zanalizować znaczenie poszczególnych postaci, symboli i alegorii we freskach Sykstyny. Jest to przykład podejścia ikonologicznego, o którym pisał Jan Białostocki w omawianej wyżej pracy. O ile ilustracje w tej albumowej księdze są wspaniałe, o tyle tekst – musze przyznać – jest dla mnie trochę za bardzo „techniczny”. Autor identyfikuje dziesiątki postaci ze sławnego Sądu Ostatecznego Michała Anioła, wyjaśnia, kim są np. małe postacie dziecięce obok figur proroków i wróżek – Sybilli na sklepieniu, ale jakby gubi się w tych detalach ogólna wymowa ideowa jednego z najsławniejszych kościołów chrześcijaństwa. Być może autor sądzi, że ogólny obraz sam wytworzy się w umyśle czytelnika po przeczytaniu szczegółowych analiz; takie założenie jednak ogromnie utrudnia lekturę niespecjaliście. Z dwóch książek  o historii sztuki, analizowanych w niniejszych notach praca Białostockiego wydaje mi się o wiele bardziej inspirująca, a także o wiele przystępniej napisana.

 

Adamantios Korais, Wybór listów, przekład zbiorowy, oprac. Małgorzata Borowska, Warszawa 2008, DiG, s. 552.

Wspaniałe osiągnięcia antycznej Grecji przysłaniają nam późniejszą historię tego kraju. O walce Greków o niepodległość w XIX wieku wiemy dlatego, że przyciągała uwagę wielu  Europejczyków (Byron najlepszym przykładem). Ale o tym, co myśleli i robili wówczas Grecy, niewiele się pamięta. Przybliżeniu obrazu życia intelektualnego greckiego przełomu XVIII i XIX wieku, w przededniu i w trakcie wojny o niepodległość, służy wydany właśnie wybór korespondencji Adamantiosa Koraisa, jednego z koryfeuszy greckiego oświecenia. Korais urodził się w 1748 roku w rodzinie kupieckiej w Smyrnie, lecz większość dorosłego życia spędził we Francji. Gorący zwolennik nowych prądów ideowych dążył do odrodzenia greckiej kultury, a przede wszystkim do stworzenia nowoczesnego języka literackiego. Listy stanowią interesujący komentarz do jego życia i przemyśleń, a obszerne studium wstępne redaktorki tomu przybliża czytelnikom polskim nieznaną im dotychczas postać, ważną dla dziejów Grecji i oświecenia europejskiego.

 

 

Julian Klaczko, Dwaj kanclerze i inne studia dyplomatyczne, oprac. Arkady Rzegocki, Kraków 2009, Ośrodek Myśli Politycznej, s. XXII, 606.

Julian Klaczko (1825 – 1906) miał fascynującą biografię: urodzony w żydowskiej rodzinie w Wilnie, pisał w młodości hebrajskie poezje, potem studiował historię w Królewcu (należącym wówczas do Prus), następnie współpracował z wybitnym liberalnym historykiem Gervinusem w Getyndze, wreszcie brał udział – po stronie polskiej – w Wiośnie Ludów w Poznańskiem. Po porażce rewolucji jego poglądy stawały się coraz bardziej umiarkowane:  w wieku 31 lat nawrócił się na katolicyzm i zbliżył się do odłamu polskiej emigracji kierowanego przez księcia Adama Czartoryskiego. Później przeniósł się do Galicji i przyłączył do krakowskich konserwatystów. Pisywał studia polityczne, następnie zajął się historią kultury – pisał cenne prace o Dantem i włoskim renesansie. Najważniejsze napisał po francusku. Ich polskie wydanie ukazało się w pierwszych latach XX wieku staraniem jego przyjaciela, przywódcy krakowskich konserwatystów hr. Stanisława Tarnowskiego. Teraz, po stu latach, zostało wznowione. Trzy prace Klaczki zamieszczone w omawianym tomie dotyczą dziejów dyplomacji lat sześćdziesiątych XIX wieku, a główny akcent pada w nich na zjawiska związane ze wzrostem potęgi Prus i zjednoczeniem Niemiec. Są to –  jeśli miałbym się pokusić o klasyfikację – inteligentne eseje z historii najnowszej, których autor stara się na podstawie własnej obserwacji, lektury prasy, pamiętników i źródeł dyplomatycznych, jakie były już wówczas dostępne zbudować spójną opowieść. Jak wszystkie prace z  dziejów najnowszych, jest to po trosze zgadywanka: kiedy autor odmalowuje stany psychiczne, oczekiwania czy niepewność Bismarcka, mamy do czynienia może bardziej z literaturą niż historiografią. Niemniej są cenne jako źródło, a przy tym świetnie napisane (choć może nieco zbyt rozwlekle, jak na nasze przyzwyczajenia).

 

 

Grzegorz Kucharczyk, Polska myśl polityczna po roku 1939, Dębogórza 2009, Wydawnictwo Dębogórza, s. 304.

Grzegorz Kucharczyk, historyk z Poznania, podjął się zadania niesłychanie ambitnego: przedstawienia dziejów polskiej myśli politycznej od drugiej wojny światowej do dzisiaj. Kucharczyk pomija „myśl polityczną” rządzących Polską w latach 1945 – 1989 komunistów, która wymagałaby innych narzędzi badawczych (była zresztą częścią ideologii kierowanego z Moskwy bloku komunistycznego); ukazuje za to niuanse różnych nurtów myśli niekomunistycznej lub antykomunistycznej. Prawie połowa książki obejmuje okres po 1989 roku. To dla mnie pozytywne zaskoczenie, jak różnorodna była analizowana myśl: byli w Polsce (lub na emigracji) socjaldemokraci, liberałowie, konserwatyści, nacjonaliści czy zwolennicy idei chrześcijańsko-społecznych. Polska myśl nawet pod komunizmem zachowała więc łączność z nurtami ideowymi Zachodu. Można dyskutować z niektórymi ujęciami, można by oczekiwać pełniejszego potraktowania niektórych autorów; można się też zastanawiać, jaka jest intelektualna jakość naszej myśli na tle światowym (tu potrzebne byłyby dokładniejsze analizy poszczególnych dzieł i twórców, na co nie miejsce w pracy syntetycznej). Ewentualne uwagi polemiczne nie zmieniają jednak faktu, że pionierska praca Kucharczyka spełnia swe zadanie: pozwala uchwycić ogólny obraz przemian intelektualnych w Polsce, jest więc jakby wstępną mapą terenu, dzięki której inni badacze podejmujący to zagadnienie nie będą musieli się poruszać na oślep.

Historia powszechna

Peter Burke, Języki i społeczności w Europie wczesnonowożytnej, przeł. A. Szurek, Kraków 2009, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 312.

Dom – spotkanie przestrzeni prywatnej i publicznej na tle przemian cywilizacyjnych XIX i XX wieku. Zbór studiów, red. Zbigniew Opacki, Dagmara Płaza-Opacka, Gdańsk 2008, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 384.

Robert Frossier, Ludzie średniowiecza, przeł. Aneta Czupa, Kraków 2009, WAM, s.394.

Gerard Labuda, Pierwsze państwo słowiańskie. Państwo Samona, Wodzisław Śląski 2009, Templum, s. 318.

Afaf Lufti As-Sajid Marsot, Historia Egiptu od podboju arabskiego do czasów współczesnych, przeł. Z. Landowski, Warszawa 2009, Książka i Wiedza, s. 206.

Krzysztof Pomian, Europa i jej narody, przeł. Małgorzata Szpakowska, Gdańsk 2009, Słowo/Obraz terytoria, s. 352.

Sławomir Zonenberg, Kronika Szymona Grunaua, Bydgoszcz 2009, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, s. 192.

Volker Zotz, Historia filozofii buddyjskiej, przeł. Monika Nowakowska, Kraków 2007, WAM, s.394.

 

Historia Polski

Aparat bezpieczeństwa Polski Ludowej wobec mniejszości narodowych i etnicznych oraz cudzoziemców. Studia, red. Jarosław Syrnyk, Warszawa 2009, IPN, s. 342.

Małgorzata Choma-Jusińska, Środowiska opozycyjne na Lubelszczyźnie 1975 – 1980, Warszawa – Lublin 2009, s. 440.

Iwona Janicka, Kultura higieniczna Wilna w latach 1795 – 1915, Gdańsk 2009, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s 310.

Paweł Jasienica, Tylko o historii, Warszawa 2009, Prószyński i s-ka, s. 296.

Paweł Jaworski, Marzyciele i oportuniści. Stosunki polsko-szwedzkie w latach 1939 – 1945, Warszawa 2009, IPN, s. 448.

Renata Kobylarz, Walka o pamięć. Polityczne aspekty obchodów powstania w getcie warszawskim 1944 – 1989, Warszawa 2009, IPN, s. 480.

Stanisława Lewandowska, Wilno 1921-1944. Czasy i ludzie, Warszawa 2009, Neriton-IH PAN, s. 216.

Ryszard Marczewski, Warszawa między wojnami. Opowieść o życiu stolicy 1918 – 1939, Łódź 2009, Księży Młyn, s. 140.

Jan Chryzostom Pasek, Pamiętniki, oprac. Janusz Tazbir i Władysław Czapliński, Warszawa 2009, Iskry, s. 624.

Polscy jeńcy wojenni w niewoli sowieckiej w latach 1919 – 1922. Materiały archiwalne, red. zbiorowa, Warszawa 2009, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, s. 656.

Dariusz Rolnik, Portret szlachty czasów stanisławowskich, epoki kryzysu, odrodzenia i upadku Rzeczypospolitej w pamiętnikach polskich, Katowice 2009, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 616.

Alexander B. Rossino, Hitler uderza w Polskę. Blitzkrieg, ideologia i okrucieństwo, przeł. Halina Górska, Warszawa 2009, PIW, s. 326.

Fryderyk Skarbek, Pamiętniki Fryderyka hr. Skarbka, oprac. Piotr Mysłakowski, Warszawa 2009, Narodowy Instytut im. Fryderyka Chopina, s. 478, wyd. I poszerzone.

Tomasz Strzembosz, Rafał Wnuk, Czerwone bagno. Konspiracja i partyzantka antysowiecka w Augustowskiem wrzesień 1939 – czerwiec 1991, Gdańsk – Warszawa 2009, Scholar, s. 212.

Marcin Urynowicz, Adam Czerniaków, prezes getta warszawskiego, Warszawa 2009, IPN, s. 376.

Maria Wardzyńska, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce „Intelligenzaktion”, Warszawa 2009, IPN, s. 352.

Andrzej Wierzbicki, Europa w polskiej myśli historycznej i politycznej XIX i XX wieku, Warszawa 2009, Centrum Europejskie Natolin & Trio, s. 270.

 

 

Jan Białostocki, Wybór pism estetycznych, oprac. Alicja Kuczyńska, Kraków 2008, Universitas, s. 302.

Tytuł zbioru jest trochę mylący: zawarte w nim teksty nie są filozoficznymi rozprawami, lecz studiami z historii sztuki i kultury. Białostocki referuje dwa najważniejsze kierunki w badaniach dziejów sztuki. Jeden wiąże się z osobą wielkiego szwajcarskiego historyka sztuki Heinricha Wölfflina który interesował się przede wszystkim formą dzieła. Sądził, że przemiany formy można opisać za pomocą kilku podstawowych par pojęć (płaszczyzna versus głębia; forma otwarta versus forma zamknięta; statyczne versus dynamiczne). Miał nadzieję, że uda się stworzyć „gramatykę formy”, tzn. ustalić ogólne reguły rządzące przemianami w sztuce. W opozycji do tego nurtu kształtował się przeciwstawny, z Erwinem Panofskym na czele, głoszący potrzebę badań ikonologicznych, tzn. rozszyfrowywania treści dzieła sztuki, wszelkich literackich, mitologicznych czy politycznych aluzji, symboli czy metafor, czego nie da się zrobić bez szerokiej wiedzy o kulturze epoki. Białostockiemu bliżej do opcji ikonologicznej. Taki charakter ma np. analiza treści ideowych projektu pomnika upamiętniającego niemiecką wojnę chłopską z 1525 roku, którego autorem był sam Albrecht Dürer. Z drugiej strony teksty poświęcone zjawisku stylu artystycznego (przede wszystkim studium o pojęciu baroku) zbliżają się do podejścia Wölfflina. Wszystkie szkice skłaniają do myślenia, a przedstawiając różne możliwości rozumienia kultury dawnych epok, wychodzą poza granice fachowej historii sztuki i przemawiają do wszystkich poszukujących zrozumienia przeszłości.

 

 

Heinrich W. Pfeiffer SJ, Kaplica Sykstyńska na nowo odkryta, przeł. Hanna Borkowska, Jolanta Kornecka, Kraków 2008, Biały Kruk, s. 352.

Niemiecki jezuita, profesor historii sztuki na Uniwersytecie Papieskim w Rzymie, od kilku dziesiątków lat bada treści ideowe Kaplicy Sykstyńskiej. Łączy kompetencje historyka sztuki i erudycję teologa i stara się szczegółowo zanalizować znaczenie poszczególnych postaci, symboli i alegorii we freskach Sykstyny. Jest to przykład podejścia ikonologicznego, o którym pisał Jan Białostocki w omawianej wyżej pracy. O ile ilustracje w tej albumowej księdze są wspaniałe, o tyle tekst – musze przyznać – jest dla mnie trochę za bardzo „techniczny”. Autor identyfikuje dziesiątki postaci ze sławnego Sądu Ostatecznego Michała Anioła, wyjaśnia, kim są np. małe postacie dziecięce obok figur proroków i wróżek – Sybilli na sklepieniu, ale jakby gubi się w tych detalach ogólna wymowa ideowa jednego z najsławniejszych kościołów chrześcijaństwa. Być może autor sądzi, że ogólny obraz sam wytworzy się w umyśle czytelnika po przeczytaniu szczegółowych analiz; takie założenie jednak ogromnie utrudnia lekturę niespecjaliście. Z dwóch książek  o historii sztuki, analizowanych w niniejszych notach praca Białostockiego wydaje mi się o wiele bardziej inspirująca, a także o wiele przystępniej napisana.

 

Adamantios Korais, Wybór listów, przekład zbiorowy, oprac. Małgorzata Borowska, Warszawa 2008, DiG, s. 552.

Wspaniałe osiągnięcia antycznej Grecji przysłaniają nam późniejszą historię tego kraju. O walce Greków o niepodległość w XIX wieku wiemy dlatego, że przyciągała uwagę wielu  Europejczyków (Byron najlepszym przykładem). Ale o tym, co myśleli i robili wówczas Grecy, niewiele się pamięta. Przybliżeniu obrazu życia intelektualnego greckiego przełomu XVIII i XIX wieku, w przededniu i w trakcie wojny o niepodległość, służy wydany właśnie wybór korespondencji Adamantiosa Koraisa, jednego z koryfeuszy greckiego oświecenia. Korais urodził się w 1748 roku w rodzinie kupieckiej w Smyrnie, lecz większość dorosłego życia spędził we Francji. Gorący zwolennik nowych prądów ideowych dążył do odrodzenia greckiej kultury, a przede wszystkim do stworzenia nowoczesnego języka literackiego. Listy stanowią interesujący komentarz do jego życia i przemyśleń, a obszerne studium wstępne redaktorki tomu przybliża czytelnikom polskim nieznaną im dotychczas postać, ważną dla dziejów Grecji i oświecenia europejskiego.

 

 

Julian Klaczko, Dwaj kanclerze i inne studia dyplomatyczne, oprac. Arkady Rzegocki, Kraków 2009, Ośrodek Myśli Politycznej, s. XXII, 606.

Julian Klaczko (1825 – 1906) miał fascynującą biografię: urodzony w żydowskiej rodzinie w Wilnie, pisał w młodości hebrajskie poezje, potem studiował historię w Królewcu (należącym wówczas do Prus), następnie współpracował z wybitnym liberalnym historykiem Gervinusem w Getyndze, wreszcie brał udział – po stronie polskiej – w Wiośnie Ludów w Poznańskiem. Po porażce rewolucji jego poglądy stawały się coraz bardziej umiarkowane:  w wieku 31 lat nawrócił się na katolicyzm i zbliżył się do odłamu polskiej emigracji kierowanego przez księcia Adama Czartoryskiego. Później przeniósł się do Galicji i przyłączył do krakowskich konserwatystów. Pisywał studia polityczne, następnie zajął się historią kultury – pisał cenne prace o Dantem i włoskim renesansie. Najważniejsze napisał po francusku. Ich polskie wydanie ukazało się w pierwszych latach XX wieku staraniem jego przyjaciela, przywódcy krakowskich konserwatystów hr. Stanisława Tarnowskiego. Teraz, po stu latach, zostało wznowione. Trzy prace Klaczki zamieszczone w omawianym tomie dotyczą dziejów dyplomacji lat sześćdziesiątych XIX wieku, a główny akcent pada w nich na zjawiska związane ze wzrostem potęgi Prus i zjednoczeniem Niemiec. Są to –  jeśli miałbym się pokusić o klasyfikację – inteligentne eseje z historii najnowszej, których autor stara się na podstawie własnej obserwacji, lektury prasy, pamiętników i źródeł dyplomatycznych, jakie były już wówczas dostępne zbudować spójną opowieść. Jak wszystkie prace z  dziejów najnowszych, jest to po trosze zgadywanka: kiedy autor odmalowuje stany psychiczne, oczekiwania czy niepewność Bismarcka, mamy do czynienia może bardziej z literaturą niż historiografią. Niemniej są cenne jako źródło, a przy tym świetnie napisane (choć może nieco zbyt rozwlekle, jak na nasze przyzwyczajenia).

 

 

Grzegorz Kucharczyk, Polska myśl polityczna po roku 1939, Dębogórza 2009, Wydawnictwo Dębogórza, s. 304.

Grzegorz Kucharczyk, historyk z Poznania, podjął się zadania niesłychanie ambitnego: przedstawienia dziejów polskiej myśli politycznej od drugiej wojny światowej do dzisiaj. Kucharczyk pomija „myśl polityczną” rządzących Polską w latach 1945 – 1989 komunistów, która wymagałaby innych narzędzi badawczych (była zresztą częścią ideologii kierowanego z Moskwy bloku komunistycznego); ukazuje za to niuanse różnych nurtów myśli niekomunistycznej lub antykomunistycznej. Prawie połowa książki obejmuje okres po 1989 roku. To dla mnie pozytywne zaskoczenie, jak różnorodna była analizowana myśl: byli w Polsce (lub na emigracji) socjaldemokraci, liberałowie, konserwatyści, nacjonaliści czy zwolennicy idei chrześcijańsko-społecznych. Polska myśl nawet pod komunizmem zachowała więc łączność z nurtami ideowymi Zachodu. Można dyskutować z niektórymi ujęciami, można by oczekiwać pełniejszego potraktowania niektórych autorów; można się też zastanawiać, jaka jest intelektualna jakość naszej myśli na tle światowym (tu potrzebne byłyby dokładniejsze analizy poszczególnych dzieł i twórców, na co nie miejsce w pracy syntetycznej). Ewentualne uwagi polemiczne nie zmieniają jednak faktu, że pionierska praca Kucharczyka spełnia swe zadanie: pozwala uchwycić ogólny obraz przemian intelektualnych w Polsce, jest więc jakby wstępną mapą terenu, dzięki której inni badacze podejmujący to zagadnienie nie będą musieli się poruszać na oślep.

Maciej Janowski

Stanisław Bylina, Religijność późnego średniowiecza. Chrześcijaństwo a kultura tradycyjna w Europie Środkowo-Wschodniej w XIV – XV wieku, Warszawa 2009, Wydawnictwo Neriton & Instytut Historii PAN, s. 200.

Książka bardzo ciekawie wprowadza w niełatwą problematykę masowych postaw religijnych w Europie Środkowo-Wschodniej w późnym średniowieczu. Autor stara się, mimo ograniczeń materiału źródłowego, dotrzeć do przekonań religijnych ludzi prostych – zobaczyć, co wiedzieli o chrześcijaństwie, jak sobie wyobrażali zaświaty, jakie modlitwy znali i kiedy je odmawiali. Przedstawia stosunek wykształconych teologów i kaznodziejów do ludowych „przesądów”, opisuje też niezwykły przypadek pewnego człowieka z Gór Świętokrzyskich, który w XV wieku ogłosił się mesjaszem i wędrował po okolicznych wioskach wraz z otaczającymi go wyznawcami. Autor wyróżnia dwa zbliżone, lecz nieidentyczne, zjawiska: proces folkloryzacji chrześcijaństwa, czyli sytuację, w której kultura ludowa wpływa i przekształca elementy religii chrześcijańskiej i proces poniekąd odwrotny: chrystianizację folkloru  –  tzn. przerastanie zwyczajów ludowych elementami chrześcijańskimi, które nadają im nowy sens. Wielką zaletą książki jest elegancki i klarowny język, wolny od socjologizującego żargonu, dzięki niemu skomplikowane problemy przedstawione są jasno i zajmująco.

 

Wilnianie. Żywoty siedemnastowieczne, oprac. David Frick, Warszawa 2008, Studium Europy Wschodniej UW, s. 662 (seria „Bibliotheca Europae Orientalis”, t. XXXII).

To nietypowe wydawnictwo źródłowe podzielone jest na rozdziały topograficznie, według ulic Wilna, w ramach ulic dokumenty ułożone są według posesji, których dotyczą (każdy rozdział zawiera szczegółową mapkę określającą położenie każdej posesji). Zbiór zawiera dokumenty różnego typu dotyczące mieszkańców każdego domu po kolei. Mamy więc testamenty, inwentarze majętności, akty kupna i sprzedaży, a także skargi i inne dokumenty sądowe w sprawach kryminalnych. Forma edycji jest rzadko spotykana w Polsce, a bardzo ułatwiająca lekturę: wstęp ogólny jest stosunkowo krótki, natomiast bardzo rozbudowano komentarz ciągły – są to wstępy do poszczególnych rozdziałów, a także krótkie wprowadzenia do kolejnych dokumentów. Owe komentarze, pisane raczej stylem eseistycznym niż ściśle naukowym, dają czytelnikowi wrażenie, że jest oprowadzany po siedemnastowiecznym Wilnie. Z ta różnicą, że uwaga wydawcy i prezentowanych tekstów źródłowych koncentruje się nie tyle na budynkach, ile na zamieszkujących je ludziach. Warto zajrzeć do tego tomu, aby zobaczyć, jak bardzo możemy zbliżyć się do codzienności życia sprzed kilkuset lat dzięki uważnej lekturze źródeł pozornie nużących, a tak naprawdę fascynujących.

 

Władysław Konopczyński, O wartość naszej spuścizny dziejowej. Wybór pism, oprac. Piotr Biliński, Kraków 2009, Ośrodek Myśli Politycznej, s. 450.

Władysław Konopczyński (1880 – 1952) to jeden z najwybitniejszych polskich historyków, znawca XVIII wieku. Jego prace (m.in. Konfederacja Barska, Dzieje Polski nowożytnej czy Liberum veto), wznawiane w ostatnich kilkunastu latach, należą do klasyki polskiej nauki historycznej. W niniejszym tomie Konopczyński jest zaprezentowany jako myśliciel polityczny. Choć jako działacz Narodowej Demokracji (w latach 1922 – 1927 nawet poseł na Sejm z jej ramienia) miał wyraziste poglądy, potrafił oddzielić je od pracy naukowej, wyrażając je w bieżącej publicystyce. Niniejszy tom zawiera pewną ilość studiów historycznych, pisanych jednak z aktualizującą tendencją, oraz publicystykę polityczną sensu stricto. Wśród tych pierwszych należy zwrócić uwagę na niepublikowane dotychczas studium o Polsce doby pierwszego rozbioru oraz szkic o konstytucyjnych koncepcjach Stanisława Konarskiego, a także na bardzo ważne studium o narodzinach nowoczesnej idei niepodległości w Polsce. Wśród tych drugich – na żywe polemiki z przywódcą krakowskich konserwatystów Michałem Bobrzyńskim, programowy tekst O wartość naszej spuścizny dziejowej, a także, opublikowany z rękopisu, krótki szkic o sfałszowanym przez komunistów referendum z 1946 roku. Publicystyczne teksty Konopczyńskiego są ciekawe jako wyraz pewnego światopoglądu, który wyznawała w okresie międzywojennym niemała część polskiej inteligencji, światopoglądu, który starał się łączyć ideały państwa demokratycznego z ideami zdecydowanie, choć nie skrajnie, nacjonalistycznymi.

 

Anthony Beevor, Walka o Hiszpanię 1936 – 1939. Pierwsze starcie totalitaryzmów, przeł. Hanna Szczerkowska, Kraków 2009, Znak, s. 628.

Autor obszernej syntezy dziejów hiszpańskiej wojny domowej stara się być sprawiedliwy – ukazuje obie strony konfliktu w podobnie krytycznym świetle. Demaskuje w równym stopniu propagandowe dążenia lewicy i prawicy do przedstawiania się jako niewinnej ofiary agresji przeciwnika. Próbuje oszacować liczbę ofiar białego i czerwonego terroru (ten pierwszy był jednak o wiele bardziej krwawy), przedstawia różnorodność motywacji zwolenników republiki (byli wśród nich zarówno zwolennicy jednolitego, scentralizowanego państwa, jak i stronnicy daleko idącej regionalizacji, zarówno komuniści, jak i liberałowie). Nie lekceważąc dziejów wojskowych, główną uwagę kieruje na kwestie polityczne. Przedstawia stosunek państw europejskich do hiszpańskiego konfliktu ze szczególnym uwzględnieniem roli hitlerowskich Niemiec i ZSRR, a także propagandowe wysiłki obu stron w Europie i świecie.

 

Józef Smyczek, Listy z Wehrmachtu, oprac. Sebastian Rosenbaum, Katowice 2009, IPN, s. 176.

Józef Smyczek był Górnoślązakiem, Miał dwadzieścia kilka lat, gdy został zmobilizowany do armii niemieckiej wiosną 1944 roku. Służył we Francji, zginął jesienią 1944, nie zobaczywszy więcej żony ani dwuletniego synka. Pozostały po nim listy do żony pisane w języku polskim oraz kilka listów posłanych w odwrotnym kierunku – od żony do niego. Niewiele dowiemy się z nich o wojnie: jakaś jednostka na tyłach, miasteczko francuskie, w którym żołnierz chętnie kupiłby żonie upominki, gdyby miał więcej pieniędzy. Potem, gdzieś od połowy czerwca, po alianckiej inwazji w Normandii, pojawiają się wzmianki o wrogach, ale też jakby dalekich, nierealnych. Listy dają trochę materiału na temat codzienności wojskowego życia, najciekawszym ich aspektem jest jednak, co podkreśla wydawca, oddanie przeżyć i emocji autora. W szerszym aspekcie są one interesujące jako przyczynek do wojennych losów mieszkańców Górnego Śląska.